اهمیت تفکر و پژوهش
در دنيايي كه اطلاعــــات به سرعت در حال تغيير است و واقعيتهای پيچيـــده اقتصادی – اجتماعی، محيطی و اخلاقی به سرعت راه خودشان را به زندگی فردی و اجتماعی افراد باز كردهاند، ضروری است بچههايی متفكر، منتقــــــد، پژوهشگر و محقق تربيت كنيم زيرا اين كودكان، هر روز در زندگی با واقعيتها و مشكلات روبرو شده و مسايل را، خود حل كنند.
ولی آيا دانشآموزان مـــا در برخورد با مســـايل، آمادگی لازم براي تحقيق و حل مسايل را دارند؟ آيا مهارتهای لازم براي تحقيق و پژوهش را در مدرسه آموختهاند؟
امــــروز از نظر هوش و ذكاوت و دقت نظــر در پژوهش، کودک و نوجوان ایرانی با ديگر همسالان خود در كشورهای پيشرفته، يكسان است. آنچه آنان را از يكديگر متمايز ساخته و به ما برچسب جهان ســوم ميزند، نبودن برنامـــهريزی صحيح آموزشي و كمبود امكانات پژوهشی است. بدين منظور ما بايد موانع پژوهش در مدرســـه را از سر راه دانشآموزان برداشته و در آنها، انگيزه ايجاد كرده و آنها را درگير پژوهش كنيم.
در اين تحقیق سعی شده است، ضرورت و اهميت پژوهش دانشآموزی و موانع موجود در انجام اين نوع پژوهشها، مورد بررسی قرار گيرد و پيشنهاداتی نيز در جهت آمــوزش اين مهارت به دانشآموزان داده شود.
تعریف پژوهش:
پژوهش، به معنای عــــام، بررسی یا کاوشی سخت کوشــانه و به معنای خاص، تحقیق و تجـربهای جامع با هدف کشف واقعیتهای نو و تفسیر درست این واقعیتها، تجدید نظر در نتیجـــــهگیریها، نظریهها و قوانین پذیرفته شده در پرتــــــو واقعیتهای کشف شـده و به کارگیــری عملی نتیجهگیریها، نظـریهها و قوانین جدید است. در معنایی دیگر، پژوهــش فرایند رسیدن به راه حلهای قابل اطمینان از طریق گــردآوری، تحلیل و تفسیــردادهها به گونهای برنامهریزی شده و نظاممنداست.
اهمیت پژوهش:
پژوهش یکی از اسـاسیترین نیازها برای نیل به پیشــرفت و توسعه همه جانبه یک کشـور است و قدرت و استقلال هر کشوری بر پژوهش و تولید علم استوار است. بنابر این نوع و سطح فعالیتهای پژوهشــــــی یکـی از شاخصهــای اصلی توسعـــه و پیشــرفت محسوب میشـود. موفقیت در تمام فعالیتهای مربوط به توسعه ازجمله صنـایع، کشاورزی وخدمات به نحوی به گسترش فعالیتهای پژوهشی بستگی دارد. پژوهش یکی از محــورهای مهمی است که ضامن پیشـــــرفت و توسعــه پایدار در هر کشــور به شمـــار میآید. اگر پژوهشی صورت نگیرد، دانش بشری افزایش نخواهد یافت و دچار سکون و رکود خواهد شد. بدون انجـام پژوهش، امور آموزشی نیز از پویایی و نشاط لازم برخوردار نخواهد بود. ازاین رو یکی از عوامل اساسی پیشرفت در کشورهای توسعه یافته، توجــه خاص به امر پژوهـــش است. اصولاً پیشرفت و توسعه، ارتباط مستقیمی با تحقیقات علمی دارد و رشــد و توسعــــه کشورهای پیشرفته در نتیجه سرمایهگذاری در بخش پژوهش است. حجم وسیع پژوهشهای علمی در کشورهای توسعه یافته صنعتی گویای این واقعیت است.
منطق پژوهش:
پژوهش، فرایندی منطقی و معقول است که هدف آن کشف روابط بین پدیدارها است. به دلیل نظم و ترتیب حاکــم بر پدیدارها و رویـــدادها، امکان تنظیـــم قوانین، اصول و نظـــریهها در رشتـههای گوناگون فراهـم شده است و این قوانین و اصول و نظریهها، به نوبه خود گویای نظم و همسانی موجود در پدیدههاست.
کارکرد پژوهش:
ــ پژوهش دانش نو میآفریند.
ــ پژوهش امکان کشف کاربرد تازه دانش کهن را فراهم میسازد.
ــ پژوهش به آموزش بهتر میانجامد، چرا که دانش نو و برنامههای آموزشی، مکمل یکدیگرند.
ــ پژوهش میتواند منبع درآمد باشد. پژوهشی که سرمایهای برای انجام آن در نظر گرفته میشود یک منبع مالی است.
ــ پژوهش موجب حل مسألهها و تضادهای جامعه میشود.
ــ پژوهش به بشر این توانایی را میدهد که بهتر با دنیای پیرامون خود رابطه برقرار کند و به اهدافش دست یابد.
ــ پژوهش موجب پیشرفت جامعه میشود.
اهميت و ضرورت پژوهش دانشآموزی
در دنيای پيچيــــده امروز، تغييرات زيادی در زندگي بشــــری در حال وقوع است و شاهــد رقابتهای بسيار فشرده جوامع در دستيابی به فناوری برتر هستيم. به نظر میرسد، فـــرد و جامعه مجبورند به طريقی در وضعيت خويش دگرگونی ايجاد كنند تا از قافله علم، فناوری و پيشرفت عقب نمانند.
موضوع آموزش و پرورش نيز از اين قاعده مستثنا نيست چرا كه دانشآموز قرن بيست و يكم نمی تواند عنصری بياختيار باشد كه حتی چگونهياد گرفتن هم از اختيار او خارج باشد و هيچگونه دخل و تصرفی در آنچه میآموزد، نداشته باشد. برنامههای از پيش تعيين شده و بی چون و چرا، جوابگوی مسايل او نيستند. (پروين كديور، ۱۳۸۱)
در عصری كه كتابهای درسي قبل از در آمدن از زير چاپ، كهنه میشوند و بيشتر مشاغل، نوآوریهـــای سريع و مداوم را تجـــربه ميكنند، ناگــزير بايد هدفهای غايی و كلي تعليم و تربيت تغيير يابند و به پرورش شيوه تفكر انتقادی در افراد، به عنوان يكی از هدفهای اصلی تعليم و تربيت، بيشتر توجــه شود. همچنين، در فرآيند آموزش بايد ضمن تقـــويت روحيهی انتقادپذيری در معلمان، روحيه انتقاد كردن و زمينهی بررسی و تحقيــــــق را در شاگردان به وجود آورد. (مايرز، ۱۳۸۳)
رشد و پرورش مهارتهای فكری دانشآموزان، هميشه مسالهای پيچيده در آموزش بــوده، ولی امروز، حالتی بحرانی به خود گرفته است، چون برونداد اطلاعاتی فرهنگ ما از قدرت تفكر انتقادی ما دربارهي آن اطلاعات، فراتر رفته است. در چنين زمينهای، ديگر لازم نيست مراكز آموزشی به منزلهی مخزن دانش، و معلمان به مثابه انتقالدهندهی اطلاعات خـــدمت كنند (مايرز، ۱۳۸۳) و شاگردان را به صورت كتابخانههاي سيار كوچك كه وظيفــــهای جز ذخيرهسازی و بازيافت اطلاعات ندارند، تجهيز كنند. (شعبانی، ۱۳۸۲ )
بلكه بسيار مهــم و ضـــــروری است كه شــــــــاگردان، مهارت خود را در تفكـــر و استدلال افزايش دهند، اطلاعات موجود را پردازش كنند و آنها را به كار ببرند. (مايرز،۱۳۸۳، نقل از ابيلی)
معلمان نيز با وجود اظهاراتی كه حاكی از پذيرفتن اين فــرض است كه تفكــر، راه را براي آموزش بيشتر باز ميكند، همــواره با شيوههای قالبی و حذف حقايق و ايجاد محيط خشك انضباطی، زمينهی حفظ كردن اطلاعات درسی را فراهــم ميكنند كه اين امــر، با هدفهای محيطهای آموزشی سالم، مغايرت دارد. اين نكته فراموش شده است كه حفظ كردن سوالات و انباشتن ذهن از اطلاعات مرتبط و نامرتبط با زندگی واقعی، باعث هــــدر رفتن هزينهها، امكانات و قابليتهای افــــراد ميشود. براي آن كه نسل پويا و تلاشگــری در پيشبرد ثبات و دوام جامعه تربيت شود، بايد به دانشآموزان، شيوههای قضاوت دربارهی جامعه و تفكر در مـــورد زندگي خويش را آمـــوزش داد (شعباني،۱۳۸۱) و بهتـــــر است در مورد پــرورش مهارتهای پژوهش و تحقيق، آموزش و پرورش و افراد مرتبط با آن، از حرف و نظر گـذر كنند و براي پرورش اين مهارتها، وارد وادی عمل شوند تا با توجه به ضرورت و اهمـيت اين موضـــوع براي عصر حاضــــر، دانشآموزانی متفكر، محقق و دارای تفكـــر منطـقی و متناسب با شرايط اين دوره، تربيت شوند.
تلاش جهان در محقق بار آوردن دانشآموزان
پيشرفت علوم روانشناسی در جوامع پيشرفته دنيا، استعدادهای نهان كودكان را به منظور رشد و پرورش افراد كارآمد برای جامعهی فردا، امری ضروری و لازم میداند.
براي دستيابی به اين امر، بايد هرگونه فشار يا مانع را از سر راه كودك برداشته و همـهی امكانات را برای به دست آوردن تجربيات سودمند كودك آماده كنيم. كودك به جست و جو در اطرافــــش میپردازد و هر چه بزرگتر میشود، دايرهی اين جست و جو، وسيــــعتر شده و بينش او، اكتسابی میشود.
در چنيـــن فضای آموزشیای، كودك، پژوهـــش را از ابتدا با كنش و واكنشهای منــاسب میآموزد و در آغاز ورود به فضای مدرسه نيز بيش از آنكه به حفظ مطالبـی غــــير قـابل لمس، درك و فـــهم دست بزند، به عادت گذشته جست و جـــــو می كند و همــه چيــــــز را بی واسطه ياد میگيرد. (سيف،۱۳۵۵)
رشـــــــــد روزافزون علم و ازدياد اطلاعــــات سبب شده تا هدفــــهای آموزش و پرورش، واقعبينانهتر شده و به ۳ زمينه خاص معطوف شود. به عقيــــــدهی متخصصان آموزش و پرورش، ازآنجا كه نمی توان حجم روزافزون اطلاعات تازه را به كتابهای درسی وارد كرد، بهتر است معلمان در كلاس خود به دانشآموز چگونه ياد گرفتن، حــل مسأله و خلاقيت را بياموزند تا دانشآموز خود به اندازهی توان و امكانات و استعدادش ياد بگيرد و پيشــرفت كند و معلم نيز وظيفه راهنمايــی و هدايت و طبقهبندی اطلاعات و ارايه مناسب و به موقع آن را به عهده داشته باشد.
در بسياری از مواقع، كودكان تشويق به همكاری و تبادل فكری با هم میشوند، تا در گــروه بر اثر بارش مغزی، به ابداع و خلق راه حل مسأله نايل شوند. «رابرت گانيه» در طبقهبندی خـــود از انواع يادگيـــری، بالاترين سطح يادگيری را «حل مسأله» میداند و معتقــــد است، آفرينندگی، نوعي ويژه از حل مسأله است و.... (سيف،۱۳۵۵).
امـــــروز، انتقال اطلاعات و مهارتها به كودكان، هدف تربيت نيست، بلكه وسيلهای بــــرای پرورش قوهی تخيل و ابداع و ابتكار در فرد است. كنجكاوی، بستر مناسبی برای تفكر خلاق و روحيهی پژوهشگری در كودك است. در اين رابطه دكتر «علیاكبر شعارینژاد» عقيــــده دارد: معلمی، خوب و موفق است كه دانشآموزان را به كنجكاوی و پرسش برانگيزد...
در روشهای پيشنهـــــادي پستا لوزی، ماريا مونتهسوری و جان ديويی، ساعـــات يادگيری اكتشافی، توسط مــــربی با دقت برنامهريزی و آماده میشود. اساساً استعــــدادهای خلاق و روحيهی پژوهشگری برای رشد مطلوب، به محيطهای غنی فرهنگی نياز مبرم دارد. دراين زمينه، يكی از روانشناسان به نام «تورانس» عقيده دارد، معلمان نبايد راهحلــهای خود را به شاگــردان تحميل كنند. آنها بايد الگويی برای «شيوه تفكر باز» برای دانشآموزان ايجاد كنند و علاقهمندی به آزمايش را در آنان تقويت نمايند. آنگاه معلــم میتواند شرايطی را به وجود بياورد كه خلاقيت پديدار شود يعنی دانشآموزان را با انديشــههای ناهماهنگ و آنچه متناقـــض است به واكنش وادار كند و به كودكان تكاليف بحثانگيـــز بدهد و آنها را طوری تربيت كند كه تحت تأثير هيبت مخترعان و دانشمندان قرار نگيرند و انديشهها و افكار خـود را در كتابچه و يا فيشهای مخصوص دنبال كنند تا به اين شيوه بتوانند كنجكاوی، توانايی و هوش خود را جهت بدهند و حداكثر استعدادهايشان را آشكار كنند.
چنانچه امر حساس زمينهسازی رشـــد و هدايت تفكــــر خلاق و روحيهی پژوهشـــگری، از سالهای اوليهی كودكی، فراهم نگردد، به نتايج مطلوب منجر نمیشود زيرا «تخيـل خلاق در دوران كودكی به سرعت رشد می يابد ودرنوجوانی به اوج خود میرسد». (سيف، ۱۳۵۵)
پژوهش، امری خلاق و هدفمـــند است كه از يك طرف انگيزه و از طرف ديگر، امكانـــاتی مناسب و متناسب را ميطلبد.
ما هميشه عقيده داریم كه كلاس بايد برانگيزاننده استعداد و علايق دانشآموزان باشد و از آنها بخواهيم كه در مورد علايقشان تحقيق كنند. اگر میخواهيد دانشآموزان ما در آينــده بدرخشند، امـــروز بايد شرايـــط محيط آمـــــوزشی را به گونهای تغييـــر دهيم كه روحيهی پژوهشگری، در دانشآموزان تقويت شود.
ابزار پژوهش
معمولاً پژوهـــش برای دانــشآموز در مقاطع مختلف تحصيلی لذتبخش است. دانشآموز، مطالب و مراحل پژوهش را فراموش نميكند و آن مطالب شالوده ذهنی – فكری او را تغيير میدهد و موجب ارتقای علمی او ميشود. دانشآموز را بايد طوری آموزش داد كه وقتي به هدف رسيد، از تلاش بازنماند و تنها براي رسيدن به نتيجه و پاداش تلاش نكند. بايد فـرآيند تلاش مدنظر قرار گيرد و تاكيد بر فرآيند باشد، نه نتيجه.
اگر طرح پژوهش در مدارس، يك طـــــرح كلی باشد، اجرای پژوهـــش بايد تمام مدارس را دربرگيرد و زماني اين طرح موفق ميشود كه ابزار كارآمد آن، در دسترس باشد.
ابزار پژوهشی مناسب عبارتند از:
الف- مربی راهنمای متخصص
ب- منابع موردنياز برای مطالعه بيشتر
پ- آزمايشگاه و ابزار ضروری
آموزش روش پژوهش
قبل از اقدام به انجام هر طرح موفقی، آموزش، شرط لازم و ضروری است. پژوهش، روش و سبك خاصی را میطلبد كه میبايست به كودكان و نوجوانان آموزش داد.
توصيههايی برای دانشآموزان:
موضوع تحقيق خود را، خود انتخاب كنيد..۱
مطالب مربوط به موضوع تحقيق را جمعآوری كنيد..۲
فهرستی از منابع قابل استفاده تهيه كنيد..۳
.۴.جمعآوري تصاوير هماهنگ با موضوع
.۵.مطالعه مجدد پيشنويس و غلط گيري
۶.پاكنويس و مرتب كردن تحقيق به ترتيب زير:
الف- نوشتن موضوع در صفحه اول+ تهيهكننده يا تهيهكنندگان + نام مدرسه و پايه تحصيلي+ نام معلم يا متصدی
ب- نوشتن فهرست مطالب
پ – مقدمهای متناسب با موضوع انتخاب شده
ت- ارايه مطالب همراه با تصاوير نمودار و جدول
ث- نوشتن منابع استفاده شده با ذكر نام منبع و نويسنده
ج- نوشتن نظرات و پيشنهادات و ارايه موانع و مشكلات تحقيق
موانع پژوهش و تحقيق در آموزش و پرورش
۱. برنامههای درسی مدارس معمولاً خشك و غيرقابل انعطاف است.
توجه شما را به نوشتهاي از «محمدتقی معيری» جلب ميكنم. او مينويسد:
حتی در بهتــرين نظامهای آموزشی جهان و در كاملترين و پيشرفتهترين مدارس موجود، روال كار روزانه مـــــدارس، از نيازهای جامعــه فاصله دارد، تلاشها و كوششها معمولاً بهنگام نيست و در قالب ضرورتهای گذشته صورت ميگيرد. اين نارسايیها از آنجا ناشي ميشـــــود كه تحول اجتماعی معمــولاً سريع، ضربتي و اجتنابناپــــذيراست، و در مقابل، برنامهريزی آموزش و پــــرورش، بر پژوهـــش و شناخت مسايل و چارهجويــــي آن بنياد میشود. (بهادران،۱۳۸۱)
مشکلات مهم:
منابع موردنياز برای مطالعه در دسترس دانشآموزان نيست..۱
در برنامه هفتگی مدارس، ساعتی به عنوان «ساعت پژوهش» وجود ندارد..۲
۳.ارتباط بين دانشآموزان و كتابخانه مدارس بسيار كم است.
شايد دانشآموز در هفته يك بار هم موفق نشود از كتابخانه، كتاب تهيه كند..۴
منابع موجود با موضوعات كتب درسی منطبق نيست..۵
پيشنهادات
۱.ايجاد روحيه تحقيق و تفكر علمي: در برخورد با پديدهها و مسايل، با ارايه اطلاعات به آنان ياری رسانيم تا فرضيهپردازی كنند و مراحل تفكر علمی را تجربه كنند.
۲.آموزش روشهای حل مساله:
الف- مشخص كردن پاسخهای مورد انتظار از يادگيرنده به صورت رفتار نهايی و بر حسب عملكرد او.
ب- تعيين رفتار ورودی در ارتباط با مفاهيم و اصول موردنياز و سنجش آن رفتارها.
پ- كمك به يادگيرنده در يادآوری همه مفاهيم و اصول مربوط به مساله.
ت- هدايت انديشههای يادگيرنده با توضيحات شفاهی در جهت يافتن راهحل مساله.
ث- ارزشيابی از يادگيری دانـــشآموزان از طريق كاربرد راه حل آموخته شده در مسايل تازه. (سيف،۱۳۵۵)
۳.استفاده از شيوه سيستماتيك برای اداره كتابخانه
۴.توجه بيشتر به پوشه كار دانشآموزان به خصوص در پايههای اول، دوم و سوم
۵.تهيه و نصب كتابخانه در هر كلاس و استفاده از كتابها در ساعتهای كتابخواني
۶. تشـــويق والدين به استفـــاده از كتابخانه مدرسه و در اختيار گـــــذاشتن كتابــــهای روانشناسی تربيتی و يادگيری برای استفاده مادران، تا دانشآموزان از والـــدين خود الگوپذيری كرده و به مطالعه تشويق شوند.
۷.اختصاص دادن كتابدار يا متصدی كتابخانه به مدارس ابتدايی
۸.تشويق دانشآموزان محقق و علاقمند به مطالعه
نقش معلم:
۱.معلم و دانش آموز با یكدیگر كلاس را كنترل می كنند . معلم قدرت مطلقه در كلاس نیست.
معلم باید خود را با فضای كلاس همگون كند. .۲
۳.درگیری های ذهنی برای معلم وجود دارد.
۴.كلاس شلوغ است اما یادگیری زیاد اتفاق می افتد.
۵.معلم و دانش آموز در یادگیری مشاركت دارند و در مورد آنچه یافته اند با هم گفتگو می كنند.
كلاس پر جنب و جوش و بعلت تعاملهای ذهنی دانش آموزان شلوغ است. .۶
نقش دانش آموز:
دانش آموز خود روش كار و فهرست مواد و وسایل لازم را می نویسد. .۱
نتایج به عنوان یافته های دانش آموزان است نه نسخه از پیش نوشته شده. .۲
کار تدریس بر اساس پرسش فردی یا گروهی دانش آموزان ، دنبال می شود. .۳
معلم لزوما پاسخ را نمی داند چون پرسش را دانش آموز خود طرح می كند. .۴
ممكن است چندین پاسخ از سوی دانش آموزان وجود داشته باشد. .۵
۶.دانش آموز فعال است . از جمله های " من می خواهم " یا " ما می خواهیم كه جواب را پیدا كنیم " زیاد استفاده می كند.
كلاس شلوغ است. .۷
درگیری های ذهنی بین دانش آموزان جریان دارد تا حالت تعادل برقرار شود. .۸
ارزشیابی:
مدت ارزشیابی محدود و كوتاه نیست. .۱
ارزشیابی ناظر به فرایند كار است..۲
۳.برای هر دانش آموز یا هر گروه به تناسب فعالیت فهرست ارزشیابی معینی تهیه می شود.
آموخته های دانش آموزان:
۱.مهارت های شناختی سطوح بالا مانند مهارت مشاهده در دانش آموزان تقویت می شود.
نتایجی كه با دلایل علمی و منطقی نمی خواند ، ریخته می شود. .۲
از تفاوت ها و اختلاف نظر ها برای شروع كار استفاده می كند. .۳
هر فردی را شایسته فهم ، علم و انجام كارهای علمی می دانند. .۴
علم را به عنوان الگو و شكل دهنده جهان می شناسد. .۵
علم را یك فرایند پیوسته ، در هم آمیخته و حتی قابل پیش بینی می داند. .۶
۷.دانش در حین انجام دادن و آموختن علم بدست می آید .
استفاده از فناوری اطلاعات
دانش آموزان خود متعهد به یادگیری می گردند..۱
۲.دانش آموزان به جستجو سامان داده به تحلیل اطلاعات پرداخته و ایده های خود را با دیگران مبادله می كنند.
دانش آموزان در پروژه یادگیری درگیر می شوند. .۳
فرصت های برابر آموزشی برای همه گروههای دانش آموزی قومی فراهم می شود. .۴
مرزهای كلاسی با جامعه شیشه ای شده و ارتباط مستمر و پایداری شكل می گیرد. .۵
۶.درك اجتماعی دانش آموزان برای مشاركت در انجام پروژه های یادگیری افزایش یابد.
فرهنگ و تفكر پژوهشی
فرهنگ و تفكر پژوهـــشی به مجموعه الگوی های رفتاری یك فرد پژوهشگر گفته می شود كه شامل دانش، عقاید، هنر، اخلاق ، آداب و هرگونه عادت و توانایی ناشی از انگیزه علمی است و او آنها را به عنوان عضوی از جامعه علمی از روح جستجوگری و عقل نقاد و عقـل جمعی کسب می کند. از شاخصه های این فرهنگ غنی عبارتند از : تفکرنقاد ، تفکـرخلاق ، ارزیــابی ، استنتاج ، کاوشگـــری ، تحلیل ، روشمندی، طـــــرح مسئله ، حل مسئله ، دانش كاربردی ،استدلال ، سوال كردن و تجربه كردن
در سطوح گوناگونی از آموزش دانش آموزان با مفـاهیم و اصطلاحات روش تحقیــــق مانند فرض و پیش فرض، متغیر ، جامعه ، نمونه ، داده ، حجــــم ، یافته ، تابع مستقل، مزاحــم ، کنترل ، نمونه گیـــری ، آمار ، اندازه گیری و آزمون آشنـــا می شوند و به انواع شیوه های روایی سنجی ، اعتبار سنجی ، نگرش سنجی ، امكان سنجی ، نیاز سنجی ، مصاحبه ، طرح پرسشنامه ، فیش نویسی ، جمع آوری داده ها ، نویسندگی و آیین نگارش ، گزارش نویسی و شیوه تهیه طرح پژوهشی... تسلط می یابند.
در واقع طرح تحقیقات در سطح دانش آموزی و نقش آن در ارتقای پژوهش در سطح ملی و منطقه از مهمترین راهکارهایی است که می تواند از نظر نیروهای انسانی تاثیر بسـزایی در توسعه سیاسی، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی داشته باشد . هدف این سطح از تحقیقات را می توان تقویت تمایل و گرایش روحیــه کنجکاوی و حقیقت طلبی دانش پژوهان و اعطــای مهارتهای ضروری برای دستیابی به پژوهش و کشف مجهول و یافتن حــل مسئله در دانش آموزان دانست. بنابراین یکی از مهمترین عوامل تقـــویت فرهنگ پژوهش بالا بردن روحیه جستجوگری ، کاوش و کشف در کودک و سپس آمــوزش روند پژوهـــش از دوران ابتدایی است . چرا که اکتشافات علمی همیشه مبتنی بر روحیه تحقیق می باشد.
نقش مدارس در نهادینه کردن فرهنگ پژوهشی
امــــروزه در دنیا علاوه بر دانشگاهها ، مــــدارس نیز به عنوان بستر اصلی تفكر ، تتبـع و تفحص مسائل مبتلابه در جامعــــه شناخته شده اند . در صورتی که مــــــــدارس با رویکرد پژوهش- محور برنامه های درسی خود را تدوین کنند و آنها را به اجرا در آورند . توجه به نكات ذیل با رویکرد پــــژوهش - محور نقـــــش آنها را در توسعـــــه ملی و ارتقای دانش و تكنولوژی بخوبی تضمین خواهد نمود:
۱.ایجاد زمینه برای بروز خلاقیت های دانش آموزان و رشد وتوسعه بنیه علمی و پژوهشی آنان
۲.فــــــراهم نمودن امكان دستیابی دانش آموزان به یافته های جدید علمی و پژوهشی داخل وخارج كشور در سطح خودشان
۳.ایجاد بانك اطلاعاتی مورد نیاز دانش آموزان
۴.ایجاد كارگاهها وآزمایشگاهها وكتابخانه مورد نیاز برای انجام پژوهشهای دانش آموزی
۵.حمایت از دانش آموزان پژوهشگر و نظارت و هدایت طرحهای تحقیقاتی آنان
۶.ایجاد زمینه برقراری ارتباط پژوهشگران دانش آموز با سایر نهادها و موسسات علمی و پژوهشی وآموزشی
۷.تشكیل انجمنهای علمی و پژوهشی دانش آموزی در مدرسه
۸.بكارگیری دبیران و اساتید مجرب برای آموزش و راهنمایی طرح های پژوهشــــی دانش آموزان
۹.اشاعه تجربههای پژوهش و نوآوریهای معلمان در مدرسه و ایجاد انگیزه برای رشد و بالندگی
۱۰.مستنـــدسازی تجربههای مفید معلمــــــان برای استفاده كلیه دستاندركاران آموزش و پرورش
۱۱.تقویت خودباوری در معلمان و كمك به رشد و شكوفائی استعدادهای بالقوه آنان در حل مسایل
۱۲.فراهم ساختن زمینه ارتقای دانش پژوهشی معلمان
۱۳.كاربست یافته های پژوهشی معلمان و دانش آموزا ن
۱۴.برگزاری مسابقات علمی - پژوهشی وآزمایشگاهی
۱۵.تشكیل نمایشگاههایی از دست ساخته ها و نتایج پژوهشی دانش آموزان
۱۶.فراهم نمودن زمینه های مشاركت دانش آموزان پژوهشگر در پژوهشهای ملی و منطقه ای
۱۷.جلب نظر دبیران به اهمیت تحقیق و پژوهش در فرآیند یاددهی یادگیری
۱۸.تامین و تجهیز فضاهای لازم جهت دایر نمودن آزمایشگاهها، كارگاه ، سایت ، كتابخانه ، سالن مطالعه و همایش ، نمایشگاه و...
نقش معلمان در گسترش فرهنگ پژوهشی
امــــــروزه بار مسئولیت سنگین گسترش فرهنگ پژوهش در سطح جامعه بر دوش معلمان است . البته معلمان هم بدون زمینه و امکانات و شــــرایط لازم و کافــــــی نمی توانند کاری درزمینه گسترش تفکر پژوهشی و پژوهشگری پیش ببرند. بنابراین پیش از آنكه معلمان در امر پــــــژوهش نقش داشته باشند ابتدا باید فــــرهنگ پژوهش در میان آنها به اندازه كافی گسترش یافته و همه گیرشود . برای این كار لازم است همه تنگناها و مشکلات اقتصادی و عوامل دیگر همچون ساختار اداری آموزش و پرورش و دیدگاههای منفی مسئولان ارشـــد این وزارتخانه نسبت به پژوهش رفع شود تا همه معلمان بتوانند معــلم پژوهنده شوند. فقط معلمان پژوهنده هستنــــد كه می توانند در گستــــرش فرهنگ پژوهش در بین خود و دانش آموزان اقدام نقش موثری ایفا نمایند.
فعالیت هایی كه معلمان می توانند در این زمینه انجام دهند عبارتند از:
۱.تشویق دانش آموزان به مطالعه و تحقیق
۲.مشاركت در مجامع علمی و پژوهشی
۳.انتشار یك نشریه بصورت سالنامه یا فصلنامه یا ماهنامه با توجه به توانایی وامكانات مدرسه
۴.ارائه تحقیق های فردی وگروهی در بین دانش آموزان
۵.تشویق وترغیب دانش آموزان به تلفیق دانش نظری و فعالیت های عملی وكاربردی
۶.هدایت و راهنمایی دانش آموزان در جهت علایق و استعدادهایشان
۷.تقویت روحیه همكاری و مشاركت دانش آموزان درانجام فعالیتهای علمی وپژوهشی
۸.شرکت در كنفرانس ها و همایش های علمی و پژوهشی
۹.مشاركت در انجام پژوهش
۱۰.پروژه های تحقیقاتی با مدیریت معلم و همکاری دانش آموزان با نظارت مدرسه(school- based research)
جمع بندی
موفقیت روزافـــــزون علم در شناخت جهان هدفـــــــدار و قانونمند که با تکیه بر ابتکارات خلاقیتهای به ودیعه نهـــــاده شده از سوی خدای متعال در وجود بشر و بهـــره برداری از قدرت شگرف اندیشه آدمی صورت گرفته، فضای زندگی جدیدی را برای انسانها به ارمغان آورده است.
این فضای جدید و این تمدن نوظهور که خود برخاسته از تعاملات عمیق میان تمدنی و میان فرهنگی است، موجد خواستها، نیازها، اندیشهها مسائل و مشکلاتی است که به نوبه خود توسعه علم و اندیشه را میطلبند.
در این مسیــــر اندیشههای ژرف در قالب پــــژوهشهای بنیادین صورت بحث پذیر به خود میگیرند و دستمایه انجام پژوهشهای کاربردی میشونـــــد تا خواستها و نیازها را پاسخ گویند و راهحلهای بهتر و بیشتری برای مسائل و مشکلات جوامع بشری پیشنهــاد کنند و همین جاست که نقـــش موثر و سهـم بسزای بخش تحقیقات در روند تحولات جوامع آشکار میشود.
تحولات زندگی بشر در قرن بیستم نشان از گسترش روز افزون اهمیت علم و تحقیق داشت، به ویژه در نیمــــه دوم این قرن کشـــــورهای صنعتی و در حال توسعه با آگاهی از نقــــش پژوهش در خلق فنآوری و شتابدهی برای توسعه، عمده توجه خود را مصــروف تقــویت و ارتقای بخش تحقیق نموده اند. از این روست که میتوان گفت بین پیشرفت بخش تحقیـــق و شتاب توسعه فراگیر و پایدار در هر کشور ارتباط مستقیم برقرار است.
نقـــش پژوهش در توسعه همهجانبه پایدار چنان برجسته و انکارناپذیر است که میتوان آن را بدون تردیـــد نیروی محرک توسعه در همه حوزهها اعـــم از فرهنگ، اقتصاد، سیاست و جامعه دانست. اما علی رغم اعتراف و اذعان نسبت به اهمیت مقوله پژوهش، این حوزه بـا دشواریهای ساختاری و عملکردی فراوانی مواجه است.
نتيجهگيری
همانطور كه اشاره شد، توجه به گسترش پژوهش در مجامع آموزش و پرورش، موضوع جديـــدی نيست. اگرچه در هدفـــهای نظامهای آموزشی و ادعـــاهای مسوولان، متصــديان و مجريان آموزشی ميتوان توجه به پژوهش و تحقيق را به وضوح مشاهـــــده كرد، امــا در عمـل، رغبت در مدارس براي تشويق دانشآموزان به انجام پژوهش وجود ندارد. (حبيبیپور،۱۳۸۵)
همه ی ما باید تلاش کنیم همگام و همسو با سیاست های نوین آموزش و پرورش به تقویت جایگاه پژوهش در امر آموزش کودکان سرزمینمان پرداخته با در نظر گرفتن سرعت پیشرفت علوم مختلف با تمام توان برای ساختن ایرانی آباد تلاش کنیم.
پایان
منابع و مآخذ:
ــ بهادران، حميدرضا، خلاقيت را میتوان آموزش داد، روزنامه جامجم، بخش كاوش، بهمن ۸۱
ــ حبيبی پور، مجيد، اهميت تفكر انتقادی، مجله رشد تكنولوژی آموزشی، آبان ۸۵
ــ سيف، علیاكبر، (۱۳۵۵)، روانشناسی پرورشی، يادگيری و آموزش، تهران، انتشارات آگاه.
ــ شعارینژاد، علی اكبر، مبانی روانشناختی تربيت، صفحه ۵۲۴
ــ شعبانی، حسن، (۱۳۸۲)، روش تدريس پيشرفته، سمت، تهران
ــ شعبانی، حسن، (۱۳۸۱)، مهارتهای آموزش و پرورش (روشها و فنون تدريس)، سمت، تهران
ــ كديور، پروين (۱۳۸۱)، روانشناسی تربيت، سمت، تهران
پریسا باقرزاده هستم. در پایه ششم تدریس می کنم. تلاش من بر این است که در وبلاگم مقالات و تحقیقات مفید برای استفاده علاقه مندان خصوصا همکاران فرهنگی قرار دهم. لطفا با نظرات و پیشنهادات سازنده خود٬ همراهیم کنید.